नवरात्रोत्सवातील महाआरती, गोंधळाचा कार्यक्रम आणि रात्रीच्या छबिन्याने त्रिपुटी नगरी होते भक्तिरसात तल्लीन
विवेक काटकर:-त्रिपुटी, ता. कोरेगाव : सातारा जिल्ह्यातील कोरेगाव तालुक्यात वसलेल्या त्रिपुटी गावची जागृत ग्रामदेवता आई पद्मावती देवी हे ग्रामस्थांच्या श्रद्धेचे, भक्तीचे आणि आस्थेचे प्रमुख केंद्र आहे. गावाच्या धार्मिक व सांस्कृतिक जीवनात आई पद्मावती देवीला अनन्यसाधारण महत्त्व असून, देवीच्या दर्शनाने मनाला शांती आणि समाधान मिळते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या धार्मिक परंपरा, नवरात्रोत्सव, वार्षिक यात्रा आणि रात्री निघणारा देवीचा छबिना यांमुळे या देवस्थानाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
आई पद्मावती देवीचे महत्त्व आणि ग्रामस्थांची अढळ श्रद्धा
आई पद्मावती देवी ही त्रिपुटीकरांची ग्रामदैवत असून, गावातील अनेक धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यांची सुरुवात देवीच्या स्मरणाने केली जाते. सुख-समृद्धी, कुटुंबाचे कल्याण आणि गावाच्या भरभराटीसाठी भाविक देवीच्या चरणी नतमस्तक होतात. नवस, मनोकामना आणि श्रद्धेच्या भावनेतून भाविक देवीचे दर्शन घेतात. गावातील धार्मिक परंपरा जपण्यात आणि ग्रामस्थांना एकत्र आणण्यात या देवस्थानाची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.
देवीच्या मंदिरातील आकर्षक सजावट, फुलांचे हार, विविध अलंकार आणि भक्तिमय वातावरण यांमुळे मंदिराचे रूप अधिकच प्रसन्न दिसते. देवीच्या दर्शनासाठी येणारे भाविक भक्तिभावाने पूजा-अर्चा करतात. आई पद्मावती देवीवरील श्रद्धा ही केवळ धार्मिक भावना नसून, ती त्रिपुटी गावाच्या परंपरेचा, संस्कृतीचा आणि सामूहिक एकतेचा अविभाज्य भाग बनली आहे.
नवरात्रोत्सवात भक्तीचा जागर; महाआरतीनंतर गोंधळाचा कार्यक्रम
नवरात्रोत्सवाच्या काळात त्रिपुटी गावात उत्साहाचे आणि भक्तीचे वातावरण निर्माण होते. रात्री ९ ते १० या वेळेत देवीची महाआरती केली जाते. आरतीच्या वेळी मंदिरात भाविकांची उपस्थिती आणि जयघोषाने परिसर भक्तिमय होतो. महाआरतीनंतर यमराज कुंभार यांचा देवीच्या गोंधळाचा कार्यक्रम आयोजित केला जातो. पारंपरिक धार्मिक विधी आणि लोककलेच्या माध्यमातून देवीची आराधना केली जाते. या कार्यक्रमामुळे धार्मिक वातावरणाबरोबरच लोकपरंपरेचेही दर्शन घडते.
नवरात्रोत्सवाच्या दिवसांत देवीच्या दर्शनासाठी ग्रामस्थांसह परिसरातील भाविकही मोठ्या श्रद्धेने उपस्थित राहतात. महिला, पुरुष, युवक आणि ज्येष्ठ नागरिक यांच्या सहभागामुळे उत्सवाला सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते.
चांदीच्या पालखीत देवीचा छबिना; ढोल-लेझीमच्या निनादात भक्तीचा उत्सव
आई पद्मावती देवीच्या वार्षिक यात्रेतील सर्वांत आकर्षक आणि उत्साहपूर्ण सोहळा म्हणजे रात्री निघणारा देवीचा छबिना! चांदीच्या पालखीत विराजमान झालेली देवीची मूर्ती मिरवणुकीतून मार्गस्थ होताच संपूर्ण गावात भक्तिमय वातावरण निर्माण होते. ‘आई पद्मावती देवीचा विजय असो!’ अशा जयघोषाने परिसर दुमदुमून जातो.
छबिन्यासोबत सहभागी होणाऱ्या ढोल-लेझीम पथकांचा उत्साह हा या सोहळ्याचा विशेष आकर्षणबिंदू असतो. ढोलाच्या तालावर लेझीमचे विविध डाव सादर करताना तरुणाईचा उत्साह ओसंडून वाहतो. लेझीमच्या तालबद्ध हालचाली, पथकातील शिस्त आणि एकसंध सादरीकरण यांमुळे मिरवणुकीला वेगळीच शोभा प्राप्त होते. गुलालाची उधळण, फटाक्यांची आतषबाजी आणि देवीचा जयघोष यामुळे संपूर्ण वातावरण उत्साहाने भारावून जाते.
या छबिन्यात लहान मुलांपासून ज्येष्ठ नागरिकांपर्यंत अनेक जण सहभागी होतात. भक्ती आणि परंपरेचा संगम असलेला हा सोहळा पाहण्यासाठी ग्रामस्थ मोठ्या संख्येने एकत्र येतात.
एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे संस्कृतीचा वारसा
आई पद्मावती देवीचा छबिना हा केवळ धार्मिक मिरवणुकीपुरता मर्यादित नसून, तो त्रिपुटी गावाच्या लोकसंस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण वारसा आहे. ढोल-लेझीमचे विविध डाव, तालाची जाण, पथकातील शिस्त आणि सामूहिक सहभाग या गोष्टींचे शिक्षण नव्या पिढीला या उत्सवातून मिळते. ज्येष्ठांच्या अनुभवातून आणि तरुणांच्या उत्साहातून ही परंपरा पुढे चालवली जात आहे.
आजच्या आधुनिक युगातही अशा पारंपरिक उत्सवांमुळे ग्रामीण संस्कृतीचे जतन होत आहे. गावातील नागरिकांना एकत्र आणणे, युवकांना पारंपरिक कलेची ओळख करून देणे आणि नव्या पिढीमध्ये आपल्या देवस्थानाविषयी अभिमान निर्माण करणे, ही या उत्सवाची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत.
श्रद्धा, परंपरा आणि एकतेचे प्रतीक
त्रिपुटीची ग्रामदैवत आई पद्मावती देवी हे ग्रामस्थांच्या अढळ श्रद्धेचे प्रतीक आहे. नवरात्रोत्सवातील महाआरती, गोंधळाचा कार्यक्रम, वार्षिक यात्रेतील छबिना आणि ढोल-लेझीमची परंपरा यांमधून गावाचा समृद्ध धार्मिक व सांस्कृतिक वारसा जपला जात आहे. आई पद्मावती देवीच्या चरणी नतमस्तक होताना ग्रामस्थांच्या मनात भक्तिभावासोबतच गावाच्या एकतेची भावना अधिक दृढ होते.
आई पद्मावती देवीचा महिमा, भक्तांची अढळ श्रद्धा आणि छबिन्यातून प्रकटणारी लोकसंस्कृती यांमुळे त्रिपुटी गावच्या धार्मिक परंपरेला एक आगळीवेगळी ओळख लाभली आहे. भक्तीचा हा वारसा असाच पिढ्यान्‌पिढ्या जतन होत राहो, हीच आई पद्मावती देवीच्या चरणी प्रार्थना!
