माढा महाविद्यालयाच्या इतिहास विभागाचे संशोधन; सहा हजार वर्षांपूर्वीच्या वसाहतीचे पुरावे मिळाल्याचा संशोधकांचा दावा
सोलापूर, प्रतिनिधी | दि. २० ऑक्टोबर २०२६ : सोलापूर जिल्ह्यातील सीना नदीच्या खोऱ्यातील प्राचीन मानवी वसाहतींच्या इतिहासावर नव्याने प्रकाश टाकणारे पुरातत्त्वीय अवशेष वाकाव येथे आढळले आहेत. रयत शिक्षण संस्थेच्या माढा येथील कला व वाणिज्य महाविद्यालयाच्या इतिहास विभागाने १९ ऑक्टोबर रोजी आयोजित केलेल्या क्षेत्रभेटीदरम्यान नदीकाठच्या परिसरात उत्तर नवाश्मयुगापासून सातवाहन काळापर्यंतच्या मानवी वस्तीचे पुरावे आढळल्याची माहिती संशोधकांनी दिली. या संशोधनामुळे सीना खोऱ्यातील प्राचीन संस्कृती आणि मानवी जीवनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे.
महाविद्यालयाच्या इतिहास विभागाच्या वतीने वाकाव येथील ऐतिहासिक गुंडोबा मंदिर आणि पुरातत्त्वीय स्थळाला क्षेत्रभेट देण्यात आली. या वेळी इतिहास विभागप्रमुख प्रा. डॉ. रविराज कांबळे, प्रा. डॉ. संतोष बाबरे आणि प्रा. मयूर चव्हाण यांच्या मार्गदर्शनाखाली विद्यार्थ्यांनी परिसरातील अवशेषांचे निरीक्षण केले. या संशोधनात प्रागैतिहासिक काळातील हस्तकुऱ्हाड आणि अन्य दगडी अवजारे आढळल्याचे सांगण्यात आले. संशोधकांच्या मते, यातील काही अवशेषांचा संबंध इ.स.पूर्व चौथ्या ते तिसऱ्या सहस्रकातील नवाश्मयुगीन आणि ताम्रपाषाणयुगीन कालखंडाशी असू शकतो.
सातवाहन काळातील भांड्यांचे आणि दगडी अवजारांचे अवशेष
क्षेत्रभेटीदरम्यान धान्य भरडण्यासाठी वापरले जाणारे दगडी पाटे, लाल व काळ्या रंगांच्या मृद्भांडांचे तुकडे, धान्य साठविण्याच्या भांड्यांचे अवशेष आणि अगेट या खनिजजन्य दगडाचे नमुने आढळल्याची माहिती देण्यात आली. हे अवशेष प्राचीन काळातील दैनंदिन जीवन, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि वस्तूंच्या वापराबाबत महत्त्वाचे संकेत देतात.
अगेट या दगडापासून प्राचीन काळात मणी आणि अलंकार तयार केले जात असत. सातवाहन काळात अशा अलंकारांचा व्यापार रोमन साम्राज्याशी होत असल्याचे ऐतिहासिक संदर्भ आहेत. सीना खोऱ्यात यापूर्वी रोमन सम्राट अँटोनिनस याच्या काळातील नाणी आढळल्याचा उल्लेखही संशोधनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यामुळे या परिसराचा प्राचीन व्यापारी मार्गांशी संबंध होता का, याचा पुढील अभ्यास महत्त्वाचा ठरणार आहे.
प्राचीन विटांचे अवशेषही आढळले
वाकाव येथे सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या असल्याचे सांगितले जाणारे आयताकृती विटांचे अवशेषही मिळाले आहेत. या विटा पाण्यावर तरंगतात, असा दावा संशोधकांनी केला आहे. मात्र, त्यांच्या रचनेची, कालखंडाची आणि वैशिष्ट्यांची खातरजमा करण्यासाठी वैज्ञानिक तपासणी व पुरातत्त्वीय अभ्यास आवश्यक ठरणार आहे.
यापूर्वी वाकावजवळील सीना नदीकाठच्या केवड गावात प्रा. मयूर चव्हाण यांनी उत्तर मौर्यकालीन, सातवाहनकालीन आणि महापाषाणकालीन अवशेष शोधले होते. तसेच २०११ आणि २०१२ मध्ये सोलापूर विद्यापीठाच्या इतिहास व प्राचीन भारतीय इतिहास, संस्कृती आणि पुरातत्त्व विभागाला वाकाव येथे उत्तर सातवाहनकालीन अवशेष आढळले होते.
महाविद्यालयात खुले संग्रहालय उभारण्याचा मानस
वाकाव येथे उत्तर नवाश्मयुगापासून ताम्रपाषाणयुग आणि सातवाहन काळापर्यंतच्या वस्तीचे पुरावे मिळाल्याने सीना खोऱ्यातील प्राचीन मानवी वसाहतींच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळू शकते, असे संशोधकांचे मत आहे. या क्षेत्रभेटीत महाविद्यालयातील बी.ए. प्रथम, द्वितीय आणि तृतीय वर्षाचे तसेच बी.एस्सी. तृतीय वर्षाचे विद्यार्थी सहभागी झाले होते. विद्यार्थ्यांनी संशोधन प्रक्रियेत उत्साहाने सहभाग घेतला. भूगोल विभागातील प्रा. डॉ. प्रवीण उघडे हेही उपस्थित होते. महाविद्यालयाचे प्राचार्य डॉ. घनःश्याम हराळे यांच्या मार्गदर्शनाखाली या क्षेत्रभेटीचे आयोजन करण्यात आले.
प्रा. डॉ. रविराज कांबळे, इतिहास विभागप्रमुख, माढा महाविद्यालय म्हणाले, “वाकाव येथे उत्तर नवाश्मयुगापासून सातवाहनकालीन पुरातत्त्वीय अवशेष नव्याने आढळले आहेत. महाराष्ट्रातील प्रारंभिक मानवी वसाहतींपैकी सीना नदीकाठची ही एक वसाहत असल्याचे या अवशेषांवरून स्पष्ट होण्यास मदत होते. या अवशेषांचे जतन करून महाविद्यालयात खुले संग्रहालय उभारण्याचा मानस आहे.”
वाकाव येथील या संशोधनामुळे सीना खोऱ्याचा प्राचीन इतिहास, मानवी वस्तीचा विकास आणि तत्कालीन जीवनपद्धती यांचा अभ्यास अधिक व्यापक होण्याची अपेक्षा व्यक्त होत आहे.
