शौर्य, देशभक्ती, सामाजिक समता आणि क्रांतिकारी विचारांचा धगधगता इतिहास; क्रांतिकारकांचे गुरू लहुजी वस्ताद यांच्या २३२ व्या जयंतीनिमित्त विशेष लेख
विशेष लेख
आद्य क्रांतिगुरू, भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे प्रेरणास्थान, क्रांतिकारकांचे गुरू, समाजसुधारणेचे पुरस्कर्ते, पराक्रम आणि देशभक्तीचा महामेरू, भारतीय स्वातंत्र्याच्या क्रांतीची मशाल पेटविणारे महानायक वस्ताद लहुजी राघोजी साळवे यांच्या २३२ व्या जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अनेक क्रांतिकारकांनी आपल्या शौर्याने आणि बलिदानाने इतिहास घडविला. मात्र, या क्रांतीची बीजे पेरणारे, तरुणांमध्ये स्वाभिमान, शौर्य, शारीरिक सामर्थ्य आणि देशभक्तीची भावना जागृत करणारे आद्य क्रांतिगुरू वस्ताद लहुजी साळवे यांचे योगदान अत्यंत मोलाचे आहे. त्यांनी केवळ युद्धकलेचे प्रशिक्षण दिले नाही, तर अन्यायाविरुद्ध लढण्याची आणि सामाजिक विषमता नष्ट करण्याची प्रेरणाही समाजाला दिली.
पराक्रमी घराण्यात जन्मलेले लहुजी वस्ताद
आद्य क्रांतिगुरू लहुजी राघोजी साळवे यांचा जन्म १४ नोव्हेंबर १७९४ रोजी पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या पेठ गावात झाला. विठाबाई आणि राघोजी यांच्या संस्कारांतून त्यांचे व्यक्तिमत्त्व घडत गेले.
त्यांचे पूर्वज छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यात किल्ल्यांच्या रक्षणाची जबाबदारी पार पाडत होते. साळवे घराण्यातील शौर्य, पराक्रम आणि युद्धकौशल्याचा वारसा लहुजींना बालपणापासूनच लाभला होता. ऐतिहासिक परंपरेनुसार त्यांच्या पूर्वजांना शौर्याबद्दल ‘राऊत’ ही मानाची पदवी देण्यात आली होती.
लहुजींचे वडील राघोजी साळवे हे शस्त्रविद्या आणि युद्धकलेत निपुण होते. पेशव्यांच्या काळात त्यांनी शिकारखाना आणि शस्त्रागाराशी संबंधित जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. १८१७ मधील खडकीच्या लढाईत इंग्रजांविरुद्ध लढताना त्यांना वीरमरण आले. वडिलांच्या बलिदानाने लहुजींच्या मनात इंग्रजी सत्तेविरुद्ध प्रखर संघर्षाची भावना निर्माण झाली. ब्रिटिशांची सत्ता उलथवून टाकण्याचा त्यांनी निर्धार केला.
दांडपट्टा, तलवारबाजी, भालाफेक, घोडेस्वारी, कुऱ्हाड चालविणे आणि नेमबाजी अशा युद्धकलांमध्ये लहुजी वस्ताद पारंगत होते. जंगलातील मार्ग शोधणे, शत्रूच्या हालचालींची माहिती मिळविणे आणि कठीण परिस्थितीत लढणे यांसारख्या कौशल्यांचाही त्यांना अनुभव होता.
पुण्यात स्थापन केली शस्त्रविद्येची तालीम
लहुजी वस्ताद यांनी १८२२ मध्ये पुण्यातील गंज पेठेत तालीम सुरू केली. या तालमीच्या माध्यमातून त्यांनी तरुणांना शारीरिक शिक्षण, मल्लविद्या, दांडपट्टा, तलवारबाजी, बंदूक चालविणे आणि विविध शस्त्रास्त्रांचे प्रशिक्षण देण्यास सुरुवात केली.
त्या काळात समाजात जातिभेद आणि अस्पृश्यतेचे प्रस्थ होते. मात्र, लहुजी वस्ताद यांनी आपल्या तालमीचे दरवाजे सर्व जाती-धर्मांतील तरुणांसाठी खुले ठेवले. त्यांच्या दृष्टीने माणसाचे कर्तृत्व, शौर्य आणि देशभक्ती महत्त्वाची होती.
त्यांच्या तालमीतून अनेक तरुणांमध्ये अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे धैर्य निर्माण झाले. शारीरिक सामर्थ्यासोबतच देशासाठी त्याग करण्याची भावना त्यांनी तरुणांच्या मनात रुजविली. त्यामुळे त्यांची तालीम केवळ युद्धकलेचे प्रशिक्षण केंद्र न राहता सामाजिक परिवर्तन आणि स्वातंत्र्याच्या विचारांचे केंद्र बनली.
महात्मा फुले, वासुदेव फडके आणि अनेक क्रांतिकारकांचे प्रेरणास्थान
लहुजी वस्ताद साळवे यांच्या जीवनातील सर्वांत महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी अनेक महान व्यक्तींना प्रेरणा आणि मार्गदर्शन दिले.
महात्मा जोतीराव फुले यांच्याशी त्यांचे अत्यंत जिव्हाळ्याचे संबंध होते. महात्मा फुले यांनी लहुजी वस्ताद यांच्या तालमीत मल्लविद्या आणि शस्त्रकलेचे धडे घेतले होते. सामाजिक विषमतेविरुद्ध लढताना फुले दाम्पत्याला लहुजींचा मोठा पाठिंबा मिळाला.
सशस्त्र क्रांतीचे जनक म्हणून ओळखले जाणारे वासुदेव बळवंत फडके यांनीही लहुजींच्या तालमीत युद्धकलेचे प्रशिक्षण घेतल्याचे उल्लेख आढळतात. उमाजी नाईक यांच्या ब्रिटिशविरोधी संघर्षालाही लहुजींच्या मार्गदर्शनाची जोड मिळाली होती. चाफेकर बंधू, सदाशिवराव गोवंडे आणि सदाशिवराव परांजपे यांच्यासारख्या अनेक व्यक्तींशीही त्यांच्या तालमीचा आणि विचारांचा संबंध जोडला जातो.
त्यांच्या कार्यातून तरुणांना स्वातंत्र्य, स्वाभिमान आणि अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करण्याची प्रेरणा मिळाली.
आद्य क्रांतिगुरू । लहुजी वस्ताद ।
समतेचा नाद । साळवेंना ॥
फुले दाम्पत्याच्या शैक्षणिक कार्याला दिले संरक्षण
लहुजी वस्ताद यांचे योगदान केवळ स्वातंत्र्यलढ्यापुरते मर्यादित नव्हते. सामाजिक समता, स्त्रीशिक्षण आणि अस्पृश्यता निर्मूलनाच्या कार्यातही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
महात्मा जोतीराव फुले आणि क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी शाळा सुरू केल्या, तेव्हा समाजातील सनातनी विचारसरणीच्या लोकांकडून त्यांना विरोध सहन करावा लागत होता. अशा कठीण परिस्थितीत लहुजी वस्ताद फुले दाम्पत्याच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिले. त्यांच्या शाळांना संरक्षण देण्याचे आणि सामाजिक विरोधाचा सामना करण्याचे काम त्यांनी केले.
अस्पृश्य समाजातील मुलांनीही शिक्षण घ्यावे, यासाठी त्यांनी प्रोत्साहन दिले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे वंचित समाजातील विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या प्रवाहात येण्याची प्रेरणा मिळाली.
मुक्ता साळवे : शिक्षणातून क्रांतिकारी विचारांची अभिव्यक्ती
लहुजी वस्ताद यांच्या कुटुंबातील मुक्ता साळवे या १९व्या शतकातील एक महत्त्वपूर्ण विद्यार्थिनी आणि लेखिका म्हणून ओळखल्या जातात. महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या शाळेत शिक्षण घेतलेल्या विद्यार्थिनींमध्ये त्यांचा समावेश होता.
मुक्ता साळवे यांनी अवघ्या चौदाव्या वर्षी ‘मांग महारांच्या दुःखाविषयी’ हा विचारप्रवर्तक निबंध लिहिला. १ मार्च १८५५ रोजी ‘ज्ञानोदय’ या नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या या निबंधातून त्यांनी तत्कालीन समाजातील जातिभेद, अस्पृश्यता आणि वंचितांच्या दुःखाचे वास्तव मांडले.
त्यांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून आपल्या समाजाला जागृत करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या लेखनाला दलित स्त्री साहित्याच्या प्रारंभीच्या महत्त्वपूर्ण अभिव्यक्तींपैकी एक मानले जाते.
मुक्ता साळवे यांच्या वैचारिक जडणघडणीच्या संदर्भात लहुजी वस्ताद यांनी शिक्षणाला दिलेले प्रोत्साहन विशेष महत्त्वाचे ठरते.
अस्पृश्यतेविरुद्ध संघर्ष आणि समतेचा संदेश
लहुजी वस्ताद यांनी जातिभेद आणि अस्पृश्यतेविरुद्ध आयुष्यभर संघर्ष केला. समाजातील वंचित घटकांना पिण्याचे पाणी मिळावे, यासाठी त्यांनी आपल्या तालमीतील विहीर सर्वांसाठी खुली केल्याचा उल्लेख आढळतो.
त्या काळात अस्पृश्य समाजातील लोकांना सार्वजनिक पाणवठ्यांवर पाणी भरण्यासही मज्जाव केला जात असे. अशा परिस्थितीत विहीर सर्वांसाठी खुली करणे हे सामाजिक समतेच्या दिशेने उचललेले धाडसी पाऊल होते.
त्यांनी माणसामाणसांतील भेदभावापेक्षा मानवतेला अधिक महत्त्व दिले. शिक्षण, शारीरिक सामर्थ्य, स्वाभिमान आणि सामाजिक न्याय या मूल्यांवर त्यांचा विश्वास होता.
फुलेंच्या शाळेला । संरक्षण दिले ।
विद्यावान झाले । मुलंमुली ॥
स्वातंत्र्यसमरातील योगदान आणि अखेरचा प्रवास
१८५७ च्या स्वातंत्र्यसमराच्या काळातही लहुजी वस्ताद यांनी क्रांतिकारकांना पाठबळ दिल्याचे ऐतिहासिक उल्लेख आढळतात. इंग्रजांच्या नजरेतून बचाव करण्यासाठी वेषांतर करून क्रांतिकारकांना गुप्त मदत पोहोचविण्याचे कामही त्यांनी केले. वासुदेव बळवंत फडके यांना ब्रिटिशांच्या कैदेतून मुक्त करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केल्याचेही सांगितले जाते.
त्यांचे संपूर्ण आयुष्य देशभक्ती, त्याग, शौर्य, सामाजिक समता आणि अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षासाठी समर्पित होते.
वयाच्या ८६ व्या वर्षी १७ फेब्रुवारी १८८१ रोजी पुणे येथे त्यांचे निधन झाले. पुण्यातील संगमवाडी येथे त्यांची समाधी असून हे स्थळ आजही त्यांच्या कार्याची आणि त्यागाची आठवण करून देते.
आजच्या पिढीने लहुजींच्या विचारांचा वारसा जपावा
आद्य क्रांतिगुरू वस्ताद लहुजी साळवे यांचे जीवन म्हणजे शौर्य, देशभक्ती, सामाजिक न्याय आणि समतेचा आदर्श आहे. त्यांनी तरुणांना केवळ शस्त्र चालविणे शिकविले नाही, तर अन्यायाविरुद्ध आवाज उठविण्याचे धैर्य दिले. समाजातील वंचित घटकांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्यासाठी प्रयत्न केले आणि स्त्रीशिक्षणाच्या चळवळीला संरक्षण दिले.
आजच्या तरुण पिढीने त्यांच्या जीवनातून स्वाभिमान, शिस्त, शिक्षण, सामाजिक बांधिलकी आणि राष्ट्रप्रेमाचे धडे घ्यावेत. महापुरुषांच्या जयंती केवळ हार-तुरे अर्पण करण्यापुरत्या मर्यादित न राहता त्यांचे विचार प्रत्यक्ष जीवनात उतरविण्याचा संकल्प करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
भारतीय स्वातंत्र्याच्या आणि सामाजिक समतेच्या इतिहासात आद्य क्रांतिगुरू वस्ताद लहुजी साळवे यांचे योगदान सदैव स्मरणात राहील.
लहुजी वस्ताद । आज जन्मदिन ।
करांनी वंदन । कोटी कोटी ॥
लेखक परिचय
राज्यस्तरीय महात्मा फुले आदर्श शिक्षक पुरस्कार प्राप्त
साहित्यिक, कवी व अभंगकार
प्रा. अरुण बाबारावजी बुंदेले
काँग्रेस नगर, अमरावती.
संपर्क : ८०८७७४८६०९
आद्य क्रांतिगुरू वस्ताद लहुजी साळवे यांच्या २३२ व्या जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!
