‘जनगणना म्हणजे केवळ आकड्यांचा खेळ नाही, तर समाजाच्या धडधडत्या हृदयाचा वेध’ : प्रगणकांच्या अनुभवातून उलगडले भारताचे वास्तव

‘जनगणना म्हणजे केवळ आकड्यांचा खेळ नाही, तर समाजाच्या धडधडत्या हृदयाचा वेध’ : प्रगणकांच्या अनुभवातून उलगडले भारताचे वास्तव

विशेष प्रतिनिधी
**आंबेगाव
देशात सध्या सुरू असलेली जनगणना ही केवळ लोकसंख्या मोजण्याची एक शासकीय प्रक्रिया नसून, ती मानवी जीवनाच्या विविध छटांना जवळून अनुभवण्याची एक हळवी संधी ठरत आहे. मोबाईलमधील ‘HLO’ ॲप उघडल्यापासून ते प्रत्येक घराचा दरवाजा ठोठावेपर्यंतचा प्रवास प्रगणकांसाठी (ज्यामध्ये प्रामुख्याने शिक्षकांचा समावेश आहे) अत्यंत समृद्ध आणि डोळ्यात अंजन घालणारा ठरत असल्याचे चित्र समोर येत आहे..

एकाच गल्लीत वैभवाचा झगमगाट आणि गरिबीचा अंधार

जनगणनेच्या निमित्ताने समाजातील आर्थिक दरीचे अत्यंत विदारक वास्तव प्रगणकांच्या समोर येत आहे. एका बाजूला आलिशान घरे, महागडे मोबाईल, एसी, मोठ्या गाड्या आणि आधुनिक सुविधांनी नटलेले जीवन पाहायला मिळते; तर अवघ्या काही पावलांवर छपरातून उन्हाची तिरीप येणारी, पायात चप्पल नसलेल्या मुलांची घरेही पाहायला मिळत आहेत.
एका प्रगणकाने आपला अनुभव सांगताना सांगितले की, जेव्हा एका घरात ‘टीव्हीसाठी फ्री की पेड डिश वापरता?’ असा प्रश्न विचारला, तेव्हा “साहेब, आमच्याकडे टीव्हीच नाही…” असे उत्तर मिळाले. हे उत्तर देशाच्या डिजिटल प्रगतीच्या दाव्यांमधील आर्थिक विषमतेची जाणीव करून देणारे आहे.

नात्यांचे बंध आणि जगण्याचा संघर्ष

या सर्वेक्षणादरम्यान केवळ माहिती गोळा होत नसून, माणसांच्या सुख-दुःखांची नोंद घेतली जात आहे. शहरात स्थायिक झालेल्या मुलांमुळे मागे एकटेच राहणारे वृद्ध आई-वडील, स्वतः उपाशी राहून मुलांचे पोट भरणारी आई, डोळ्यांत स्वप्ने घेऊन फिरणारा बेरोजगार तरुण आणि फाटलेल्या वहीत आपले भविष्य लिहिणारे लहान मूल… अशा अनेक कहाण्या या निमित्ताने समोर येत आहेत. पहाटेपासून चहाची टपरी चालवणारे, किराणा दुकानातून संसार उभा करणारे आणि रस्त्याकडेला भाजी विकून दिवस ढकलणारे कष्टकरी या भारताचा कणा आहेत, याची प्रचिती दररोज येत आहे.

विविधतेत एकता आणि ‘मास्तरांवर’ अढळ विश्वास

मशीदीची अजान आणि मंदिरातील घंटानाद या दोन्ही सुरांना सामावून घेणारा हा प्रवास एकात्मतेचे दर्शन घडवतो. भाषा आणि परंपरा वेगवेगळ्या असल्या, तरी जगण्याची धडपड सर्वांची एकच आहे.
या संपूर्ण प्रक्रियेत एक अत्यंत सकारात्मक गोष्ट समोर आली आहे, ती म्हणजे ‘शिक्षकांवर समाजाचा असलेला अढळ विश्वास’.

“मास्तर, तुमच्या उन्हाळी सुट्ट्या गेल्या की हो!” अशी विचारपूस करणारा आपुलकीचा ओलावा आणि “मॅडम, तुम्ही आलात म्हणजे सरकारी काम एकदम ‘ओके’ होणार!” हा जनतेचा विश्वास शिक्षकांचे समाजातील स्थान अधोरेखित करतो. शिक्षक हा केवळ वर्गात शिकवणारा नसून समाजाच्या विश्वासाचा जिवंत प्रतीक असल्याचे या निमित्ताने पुन्हा सिद्ध झाले आहे.

निष्कर्ष: आकड्यांपलीकडचा भारत

डिजिटल इंडियाच्या गप्पा मारताना, भारत अजूनही संघर्षाच्या उंबरठ्यावर उभा असलेला देश आहे याची जाणीव ही जनगणना करून देत आहे. काही घरांमध्ये संपत्ती ठासून भरली आहे, तर काही घरांमध्ये केवळ माणुसकी शिल्लक आहे; आणि तीच खरी श्रीमंती ठरत आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, ही जनगणना कागदावरची किंवा ॲपमधील कोरडी संख्या नाही, तर ती देशातील नागरिकांच्या अश्रूंची, आशांची, संघर्षांची आणि जगण्याच्या जिद्दीची एक जिवंत नोंद ठरत आहे.