दि. २० जुलै : स्मृतिदिन विशेष
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात आपल्या अद्वितीय शौर्य, त्याग आणि राष्ट्रनिष्ठेने अमिट ठसा उमटवणारे महान क्रांतिकारक बटुकेश्वर दत्त यांचा २० जुलै रोजी स्मृतिदिन साजरा केला जातो. या निमित्ताने त्यांच्या कार्याला विनम्र अभिवादन.
१८ नोव्हेंबर १९१० रोजी पश्चिम बंगालमधील वर्धमान जिल्ह्यात जन्मलेल्या बटुकेश्वर दत्त यांचे शिक्षण कानपूर येथे झाले. तेथेच त्यांची भगतसिंग यांच्याशी भेट झाली आणि १९२४ मध्ये त्यांनी हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) या क्रांतिकारी संघटनेत प्रवेश केला.
८ एप्रिल १९२९ रोजी भगतसिंग यांच्यासह दिल्लीच्या केंद्रीय विधानसभेत बॉम्ब फेकून त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या जुलमी कायद्यांचा निषेध केला. हा स्फोट कोणाची जीवितहानी करण्यासाठी नव्हता, तर इंग्रज सरकारचे लक्ष वेधण्यासाठी होता. बॉम्बस्फोटानंतर दोघांनीही पळून न जाता स्वतःला अटक करून घेतले आणि “इन्कलाब जिंदाबाद”च्या घोषणा देत देशभरात स्वातंत्र्याची चेतना जागवली.
या प्रकरणात त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावून अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये पाठविण्यात आले. तुरुंगात राजकीय कैद्यांना मिळणाऱ्या अमानुष वागणुकीविरोधात त्यांनी भगतसिंग आणि सहकाऱ्यांसह दीर्घकाळ उपोषण केले. या आंदोलनामुळे ब्रिटिश सरकारला कैद्यांच्या स्थितीत काही सुधारणा कराव्या लागल्या.
तुरुंगातील हालअपेष्टा आणि छळामुळे त्यांची प्रकृती खालावली. महात्मा गांधी यांच्या हस्तक्षेपानंतर १९३८ मध्ये त्यांची सुटका झाली. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी अंजली दत्त यांच्याशी विवाह केला. मात्र, देशासाठी आयुष्य अर्पण करणाऱ्या या क्रांतिकारकाला स्वातंत्र्यानंतर आर्थिक संकट आणि उपेक्षेचे जीवन जगावे लागले.
कर्करोगाने आजारी असलेल्या बटुकेश्वर दत्त यांचे २० जुलै १९६५ रोजी दिल्लीतील एम्स रुग्णालयात निधन झाले. त्यांच्या इच्छेनुसार पंजाबमधील हुसेनवाला येथे भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांच्या समाधीजवळ त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले.
देशासाठी सर्वस्व अर्पण करणारे बटुकेश्वर दत्त यांचे जीवन राष्ट्रप्रेम, त्याग आणि संघर्षाचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त त्यांना विनम्र अभिवादन.
– प्रा. अरुण बाबारावजी बुंदेले
समता गौरव पुरस्कार प्राप्त साहित्यिक, अमरावती
