परभणी (प्रतिनिधी)
परभणी जिल्ह्यातील गंगाखेड तालुक्यातील मौजे राणीसावरगाव येथे दोन प्राचीन शिलालेख सापडल्याने ऐतिहासिक संशोधन क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण घडामोड समोर आली आहे. यातील एक शिलालेख केदारेश्वर महादेव मंदिराशी संबंधित “दानशिलालेख” असून तो गावाच्या दक्षिणेला केदार तांडा–घाटवडी रस्त्यालगत एका शेताच्या बांधावर आढळून आला आहे.
हा शिलालेख चौकोनी शिळेवर कोरलेला असून तो दोन भागांत विभागलेला आहे. एक बाजूला चार ओळी तर दुसऱ्या बाजूला तीन ओळींचा मजकूर देवनागरी लिपीत मराठी भाषेत कोरलेला आहे. विशेष म्हणजे, अनेक वर्षे उघड्यावर असूनही शिलालेखाची झीज अत्यल्प असून त्याचे अक्षर आजही स्पष्ट व सुबक स्थितीत आहे.
शिलालेखाच्या वरच्या भागात मंगल कलश, सूर्य-चंद्र, नंदी आणि दुसऱ्या बाजूस गाढवाची कोरीव प्रतिमा आढळते. या शिलालेखात केदार सोमनाथ देवाला तेलघाणा (घाणे), मळा आणि शेतजमीन दान दिल्याचा उल्लेख आहे. तसेच दान केलेल्या संपत्तीवर अतिक्रमण करणाऱ्यांसाठी शापवाचक इशारा देण्यात आला आहे.
संशोधकांच्या मते, हा शिलालेख केवळ धार्मिक नसून त्या काळातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय व्यवस्थेचा महत्त्वपूर्ण दस्तऐवज आहे. मंदिरांना तेलघाणा व शेतजमीन दान देणे म्हणजे नित्य पूजा, दिवाबत्ती व व्यवस्थापनासाठी आर्थिक स्थैर्य देणे हा उद्देश असल्याचे स्पष्ट होते. तसेच मंदिर हे त्या काळात धार्मिक केंद्रासोबतच आर्थिक संस्थाही असल्याचे यावरून दिसून येते.
या शिलालेखात “कदंब” नावाच्या स्थानिक अधिकाऱ्याचा उल्लेख असून, त्याकाळी स्थानिक प्रशासन व मंदिर व्यवस्थापन यांचा घनिष्ठ संबंध असल्याचेही स्पष्ट होते. दान केलेली जमीन करमुक्त असल्याचे संकेतही यातून मिळतात.
शिलालेख वाचन व संशोधनाचे काम अनिल किसन दुधाणे व अथर्व पिंगळे यांनी केले असून, प्रा. अनिल स्वामी, प्रा. डॉ. अविनाश खोकले, प्रा. हनुमान व्हरगुळे यांसह अनेकांनी सहकार्य केले.
या शोधामुळे राणीसावरगाव परिसराच्या ऐतिहासिक महत्त्वाला नवी ओळख मिळाली असून पुढील संशोधनासाठी ही महत्त्वपूर्ण उपलब्धी मानली जात आहे.
