लेखक : सुनिल ढवळे
राज्याच्या शिक्षण व्यवस्थेसमोर आज एक मूलभूत आणि चिंताजनक प्रश्न उभा आहे—शिक्षक वर्गात अधिक दिसतो की सर्वेक्षणाच्या रस्त्यावर? विद्यार्थ्यांना ज्ञानदान करून त्यांचे भविष्य घडविण्याची जबाबदारी ज्यांच्या खांद्यावर आहे, तेच शिक्षक आज विविध अशैक्षणिक कामांमध्ये अधिक गुंतलेले दिसत आहेत. परिणामी अध्यापनासाठीचा त्यांचा मौल्यवान वेळ दिवसेंदिवस कमी होत असून त्याचा थेट परिणाम विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणावर होत आहे.
निवडणूक प्रक्रिया, मतदान केंद्रस्तरीय अधिकारी (BLO) म्हणून काम, विशेष पुनरावलोकन (SIR), शाळाबाह्य मुलांचे सर्वेक्षण, विविध शासकीय मोहिमा, जनजागृती अभियान, माहिती संकलन, अहवाल सादरीकरण आणि प्रशासकीय जबाबदाऱ्या अशा अनेक कामांमध्ये शिक्षकांना सातत्याने गुंतवले जाते. ही कामे शासनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची असली, तरी ती शिक्षकांच्या मूळ कर्तव्याशी संबंधित नाहीत.
अलीकडेच सुरू झालेल्या शाळाबाह्य मुलांच्या सर्वेक्षणामुळे पुन्हा एकदा शिक्षकांना घराघरांत जाऊन माहिती गोळा करण्याचे काम सोपविण्यात आले आहे. यामुळे वर्गातील अध्यापनाचा वेळ कमी होतो. शिक्षक वर्गाबाहेर असताना विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासाची जबाबदारी कोण घेणार, हा प्रश्न पालक, विद्यार्थी आणि शिक्षणप्रेमी नागरिकांच्या मनात निर्माण होणे स्वाभाविक आहे.
शिक्षक हा केवळ कर्मचारी नसून समाजाचा शिल्पकार आहे. त्याच्या हातून देशाची भावी पिढी घडते. विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासापासून मूल्यसंस्कारांपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर शिक्षकाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. मात्र आज त्याच शिक्षकाला कागदपत्रे, ऑनलाइन नोंदी, सर्वेक्षणे, अहवाल आणि प्रशासकीय कामांच्या ओझ्याखाली काम करावे लागत आहे. या अतिरिक्त जबाबदाऱ्यांमुळे मानसिक ताण, शारीरिक थकवा आणि आरोग्याच्या समस्या वाढत असून त्याचा परिणाम अध्यापनाच्या गुणवत्तेवरही होत आहे.
शासनाच्या विविध योजना, सर्वेक्षणे आणि जनकल्याणकारी उपक्रम निश्चितच महत्त्वाचे आहेत. मात्र त्यासाठी स्वतंत्र मनुष्यबळ किंवा स्वतंत्र यंत्रणा उभारणे ही काळाची गरज आहे. शिक्षकांना सतत अशैक्षणिक कामांमध्ये गुंतवून ठेवणे म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाच्या गुणवत्तेशी तडजोड करण्यासारखे आहे.
आज शिक्षण व्यवस्थेला सर्वाधिक गरज आहे ती शिक्षकांवर विश्वास ठेवण्याची आणि त्यांना त्यांच्या मूळ कार्यासाठी—अध्यापनासाठी—पूर्ण वेळ उपलब्ध करून देण्याची. कारण देशाचा विकास केवळ कागदावरील आकडेवारी किंवा सर्वेक्षणांमधून होत नाही; तो वर्गखोल्यांमध्ये घडणाऱ्या दर्जेदार शिक्षणातून आणि सक्षम विद्यार्थ्यांच्या निर्मितीतून होतो.
शिक्षकांना वर्गात राहू द्या, विद्यार्थ्यांना शिकू द्या आणि शिक्षण व्यवस्थेला तिचा मूळ हेतू साध्य करू द्या. कारण शिक्षक सक्षम असतील, तरच शिक्षण सक्षम होईल आणि शिक्षण सक्षम असेल, तरच देशाचे भविष्य उज्ज्वल होईल.
“शिक्षक वाचवा, शिक्षण वाचवा; शिक्षण वाचवा, भविष्य घडवा.”
