दरवर्षी १५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारी हे दोन्ही दिवस संपूर्ण देशात अत्यंत उत्साहात, अभिमानाने आणि देशभक्तीच्या वातावरणात साजरे केले जातात. दोन्ही दिवशी आकाशात आपला तिरंगा अभिमानाने फडकत असतो. वरकरणी पाहता दोन्ही दिवशी राष्ट्रध्वज फडकवण्याची क्रिया सारखीच वाटते; परंतु या दोन दिवसांमागे अत्यंत महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक संदर्भ, घटनात्मक अर्थ आणि तांत्रिक फरक दडलेला आहे. १५ ऑगस्ट रोजी आपण ‘ध्वजारोहण’ (Flag Hoisting) करतो, तर २६ जानेवारी रोजी ‘ध्वजवंदन’ किंवा ‘ध्वज फडकवणे’ (Flag Unfurling) केले जाते. या दोन्ही प्रक्रियांमधील फरक आणि त्यामागील भावना समजून घेणे प्रत्येक भारतीयासाठी अत्यंत रंजक आणि अभिमानास्पद आहे.
१५ ऑगस्टचा ‘स्वातंत्र्य दिन’ आणि ‘ध्वजारोहण’
१५ ऑगस्ट १९४७ हा तो ऐतिहासिक दिवस होता, ज्या दिवशी भारताने ब्रिटीश राजवटीच्या ९० वर्षांच्या दास्यातून मुक्त होऊन स्वातंत्र्याचा नवा सूर्य पाहिला. या दिवशी ब्रिटीश साम्राज्यशाहीचा ‘युनियन जॅक’ हा ध्वज खाली उतरवण्यात आला आणि आपल्या स्वतंत्र भारताचा तिरंगा पहिल्यांदा सन्मानाने ध्वजस्तंभावर चढवण्यात आला.
स्वातंत्र्य दिनाच्या दिवशी राष्ट्रध्वज ध्वजस्तंभाच्या तळाशी म्हणजेच खाली बांधलेला असतो. त्यानंतर दोरीच्या साहाय्याने तो खालील बाजूकडून हळूहळू वर खेचला जातो आणि वर पोहोचल्यानंतर मोकळा करून फडकवला जातो. खाली असलेला ध्वज वर घेऊन जाण्याच्या या संपूर्ण क्रियेला ‘ध्वजारोहण’ (Flag Hoisting) असे म्हणतात.
हा ध्वज खालून वर नेणे म्हणजे एका नवीन, स्वतंत्र राष्ट्राचा झालेला उदय दर्शवणे होय. हे आपल्या पूर्वजांच्या संघर्षाचे, बलिदानाचे आणि गुलामीच्या साखळदंडा तोडून सर्वोच्च शिखराकडे जाणाऱ्या भारताचे प्रतीक आहे. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी जेव्हा भारताला स्वातंत्र्य मिळाले, तेव्हा देशाचे राजकीय प्रमुख हे पंतप्रधान होते. त्यामुळेच ऐतिहासिक परंपरेनुसार दरवर्षी १५ ऑगस्टला दिल्लीच्या ऐतिहासिक लाल किल्ल्यावर देशाचे पंतप्रधान ध्वजारोहण करतात.
२६ जानेवारी १९५० रोजी भारताचे स्वतःचे संविधान (राज्यघटना) लागू झाले आणि भारत अधिकृतपणे एक सार्वभौम, लोकशाही आणि प्रजासत्ताक देश बनला. १५ ऑगस्टला देश स्वतंत्र झाला होताच, परंतु २६ जानेवारीला देशाला संविधानाची चौकट आणि नियमांचे अधिष्ठान मिळाले.
२६ जानेवारीला भारत आधीपासूनच स्वतंत्र देश असल्यामुळे राष्ट्रध्वज खालून वर नेण्याची गरज नसते. या दिवशी राष्ट्रध्वज आधीच ध्वजस्तंभाच्या सर्वात वरच्या टोकाला घडी घालून आणि फुलांच्या पाकळ्यांसह बांधलेला असतो. केवळ दोरी खेचून त्याची घडी मोकळी केली जाते आणि तो फडकवला जातो. या क्रियेला ‘ध्वजवंदन’ किंवा ‘ध्वज फडकवणे’ (Flag Unfurling) असे म्हणतात.
ध्वज आधीच वरच्या स्थानी असणे हे देश आधीच स्वतंत्र आणि सार्वभौम असल्याचे दर्शवते. तो मोकळा करून फडकवणे म्हणजे संविधानाचा स्वीकार करणे आणि लोकशाही मूल्यांचा गौरव करणे होय. संविधानानुसार देशाचे सर्वोच्च घटनात्मक प्रमुख आणि प्रथम नागरिक हे राष्ट्रपती असतात. त्यामुळे २६ जानेवारी रोजी देशाच्या कर्तव्य पथावर (पूर्वीचा राजपथ) भारताचे राष्ट्रपती ध्वजवंदन करून देशाला संबोधित करतात.
राष्ट्रध्वजाचा अमर सन्मान
थोडक्यात सांगायचे तर, १५ ऑगस्टचे ‘ध्वजारोहण’ ही गुलामीतून स्वातंत्र्याकडे झालेल्या प्रवासाची आणि राष्ट्राच्या उदयाची कथा सांगते; तर २६ जानेवारीचे ‘ध्वजवंदन’ हे स्वतंत्र भारताच्या संविधानाची ताकद आणि लोकशाहीचा गौरव दर्शवते. या दोन्ही दिवसांमधील तांत्रिक आणि घटनात्मक फरक वेगळा असला, तरी दोन्ही प्रसंगी फडकणाऱ्या आपल्या तिरंग्यामागे असणारा १४० कोटी भारतीयांचा स्वाभिमान, निष्ठा आणि आदर एकच असतो!
