“पुस्तकं शिकवणारे अनेक असतात; पण माणूस घडवणारे शिक्षक विरळच असतात!”
शिक्षक दिन आला की शिक्षकांविषयी कौतुकाचे शब्द लिहिले जातात, शुभेच्छांचा वर्षाव होतो आणि शिक्षकांच्या योगदानाची आठवण केली जाते. हे निश्चितच आवश्यक आहे; पण शिक्षक दिन हा केवळ अभिनंदनाचा दिवस नसून शिक्षकाने स्वतःकडे आणि आपल्या भूमिकेकडे नव्याने पाहण्याचा दिवस असायला हवा.
आजच्या काळात माहिती मिळवणे अवघड राहिलेले नाही. एका क्षणात विद्यार्थ्याच्या हातातील मोबाईल जगभरातील माहिती त्याच्यासमोर आणतो. मग प्रश्न उरतो तो माहितीचा नाही, तर विवेकाचा!
याच ठिकाणी शिक्षकाची खरी गरज निर्माण होते.
शिक्षकाने विद्यार्थ्याला फक्त काय विचार करायचं? हे सांगण्यापेक्षा कसं विचार करायचं? हे शिकवणं अधिक महत्त्वाचं आहे. कारण पाठ्यपुस्तकातील उत्तरं विद्यार्थ्याला परीक्षेत गुण मिळवून देतील; पण योग्य प्रश्न विचारण्याची सवय त्याला आयुष्यभर शिकत ठेवेल.
आजचा विद्यार्थी प्रश्न विचारतो, तर्क करतो, तुलना करतो आणि अनेकदा शिक्षकाच्या मतालाही आव्हान देतो. हे शिक्षकासाठी आव्हान असलं, तरी त्याकडे धोका म्हणून पाहण्याची गरज नाही. उलट, विचार करणारा विद्यार्थी ही शिक्षणव्यवस्थेची सर्वात मोठी उपलब्धी आहे.
शिक्षकाची भूमिका आता केवळ “मी सांगतो आणि तुम्ही ऐका” इतकी मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षक हा आता मार्गदर्शक, संवादक, विचारप्रवर्तक आणि मूल्यसंस्कार करणारा सहप्रवासी असायला हवा.
कारण विद्यार्थ्याला प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर देणारा शिक्षक काही काळ उपयोगी पडतो; पण उत्तर शोधण्याची पद्धत शिकवणारा शिक्षक आयुष्यभर उपयोगी पडतो.
शिक्षकाने विद्यार्थ्यांना केवळ स्पर्धेसाठी तयार करू नये; तर स्पर्धेतही संवेदनशील माणूस कसं राहता येईल, हे शिकवावं. यश मिळवताना नम्रता, अपयश स्वीकारताना धैर्य, मतभेद असताना संवाद आणि अधिकार मिळाल्यावर जबाबदारी—ही मूल्यं विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात रुजवण्याचं काम शिक्षणाचं आहे.
आज शिक्षणासमोर अनेक प्रश्न आहेत—तंत्रज्ञानाचा वाढता प्रभाव, गुणांची स्पर्धा, बदलती कौटुंबिक रचना, सोशल मीडियाचा प्रभाव आणि विद्यार्थ्यांमधील वाढता मानसिक ताण. या सगळ्या बदलांच्या मध्यभागी शिक्षक उभा आहे.
म्हणूनच शिक्षकानेही काळाबरोबर बदलणं गरजेचं आहे.
जुना अनुभव महत्त्वाचा आहे; पण नवीन विचार नाकारून अनुभवाला पूर्णत्व येत नाही. तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करावा, पण तंत्रज्ञानाला शिक्षकाचा पर्याय बनू देऊ नये. कारण कृत्रिम बुद्धिमत्ता माहिती देऊ शकते; परंतु माणसाच्या मनातील संवेदना समजून घेणारा शिक्षकच असतो.
शिक्षक दिनी विद्यार्थ्यांनी शिक्षकांचा सन्मान करावा, हे जितकं महत्त्वाचं आहे, तितकंच शिक्षकांनीही स्वतःला एक प्रश्न विचारावा—
“माझ्या शिकवण्यामुळे माझ्या विद्यार्थ्याला फक्त चांगले गुण मिळत आहेत की चांगला माणूस होण्याची दिशाही मिळत आहे?”
या प्रश्नाचं प्रामाणिक उत्तरच शिक्षक दिनाचं खरं आत्मपरीक्षण ठरेल.
कारण वर्गात शिकवलेला धडा कधीतरी विसरला जाऊ शकतो; पण शिक्षकाने विद्यार्थ्याच्या मनात रुजवलेली विचार करण्याची पद्धत, माणुसकीची जाणीव आणि योग्य-अयोग्य ओळखण्याची विवेकबुद्धी आयुष्यभर त्याच्यासोबत राहते.
शेवटी, शिक्षक हा केवळ व्यवसाय नाही; ती एक वैचारिक आणि सामाजिक जबाबदारी आहे.
शिक्षक घडला तर विद्यार्थी घडतो,
विद्यार्थी घडला तर समाज घडतो,
आणि समाज घडला तर राष्ट्र घडतं!
म्हणूनच शिक्षक दिन हा केवळ
“शिक्षकांचा गौरव करण्याचा दिवस” नसून,
“शिक्षक म्हणून आपण किती अर्थपूर्ण काम करतो आहोत?”
हा प्रश्न स्वतःला विचारण्याचा दिवस आहे.
शिक्षक दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!
✍️ श्री.मयूर भोंबे,
एम.ए.मराठी ; बी.एड्
(माध्य.शिक्षक, ग्रा.वि.वि. सालवा, मौदा , जि.नागपूर)
9881529204
mayurbhombe@gmail.com
