समाज प्रगती सहयोग संस्थेचा अभिनव उपक्रम; स्थानिक बियाण्यांचे संवर्धन, पीक विविधीकरण आणि शाश्वत शेतीचा संदेश
धारणी, दि. १३ ऑक्टोबर २०२६ : मेळघाटातील पारंपरिक बियाण्यांचे संवर्धन, स्थानिक जैवविविधतेचे जतन, पारंपरिक कृषी ज्ञानाचे पुनरुज्जीवन आणि शाश्वत शेतीला प्रोत्साहन देण्याच्या उद्देशाने समाज प्रगती सहयोग संस्थेच्या वतीने धारणी येथील बालाजी मंगलम फंक्शन हॉलमध्ये ‘पारंपरिक बीज महोत्सव’ उत्साहात आयोजित करण्यात आला. या महोत्सवात मेळघाटातील विविध गावांमधील ३०० हून अधिक महिला शेतकऱ्यांनी उत्स्फूर्त सहभाग नोंदविला.
‘आमचे बियाणे, आमची ओळख, आमचे भविष्य’ या संकल्पनेवर आधारित या महोत्सवाच्या माध्यमातून स्थानिक बियाण्यांचे महत्त्व, पारंपरिक शेतीपद्धती, पीक विविधीकरण, नैसर्गिक शेती आणि पर्यावरणपूरक कृषी व्यवस्थापन याबाबत जनजागृती करण्यात आली.
या कार्यक्रमाला अर्चना निस्ताने, प्रकल्प संचालक, आत्मा, अमरावती; प्रणिता कडू, ज्येष्ठ कृषी तज्ज्ञ, कृषी विज्ञान केंद्र, अमरावती; संदीप शिरसाठ, सहाय्यक वनसंरक्षक, धारणी; उमेश जाधव, तालुका कृषी अधिकारी, धारणी; अविनाश कांबळे, पशुसंवर्धन अधिकारी, धारणी; अमोल पाटील, तालुका व्यवस्थापक, महिला आर्थिक विकास महामंडळ (माविम), धारणी; प्रमोद दुबे, समन्वयक, आत्मा, अमरावती; संजय इंगळे, तालुका समन्वयक, आकांक्षी जिल्हा कार्यक्रम; तसेच शोभित जैन, संस्थापक, समाज प्रगती सहयोग आणि अनिमेश मंडल, आणि समाज प्रगती सहयोग ची टीम उपस्थिती होती.
उपस्थित मान्यवरांनी महिला शेतकऱ्यांना पारंपरिक बियाण्यांचे संवर्धन, पीक उत्पादनातील विविधता, मातीचे आरोग्य, नैसर्गिक संसाधनांचे व्यवस्थापन, शेतीपूरक व्यवसाय आणि शाश्वत उपजीविकेच्या संधी याबाबत मोलाचे मार्गदर्शन केले. बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेणाऱ्या पारंपरिक पीक वाणांचे जतन करणे आणि रासायनिक निविष्ठांवरील अवलंबित्व कमी करून पर्यावरणपूरक शेतीपद्धतींचा अवलंब करणे महत्त्वाचे असल्याचा संदेश या महोत्सवातून देण्यात आला.
महोत्सवात मेळघाटातील स्थानिक व पारंपरिक पिकांच्या बियाण्यांच्या विविधतेला विशेष महत्त्व देण्यात आले. यामध्ये भोंगा बाबा, सरकारी, जाडे बाबा, ब्यागफुल, काळा, हरवा, नागपुरी आदी भाताच्या पारंपरिक वाणांसह सावा, कोदो, कुटकी, नाचणी आणि ज्वारी यांसारख्या भरडधान्यांच्या विविधतेवर भर देण्यात आला.
पारंपरिक बियाण्यांचे जतन, बियाण्यांची देवाणघेवाण, स्थानिक कृषी ज्ञानाचे आदानप्रदान आणि पीक विविधीकरणाच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांची आर्थिक व अन्नसुरक्षा मजबूत करण्याच्या दृष्टीने या महोत्सवाचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले.
मेळघाटातील आदिवासी समाजामध्ये पारंपरिक बियाण्यांचे जतन आणि कृषी ज्ञानाचे संवर्धन करण्यात महिलांची महत्त्वपूर्ण भूमिका राहिली आहे. पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या बियाणे निवड, साठवणूक आणि शेतीपद्धतींच्या ज्ञानाला प्रोत्साहन देण्यासाठी अशा उपक्रमांची आवश्यकता आहे.
या महोत्सवाच्या माध्यमातून महिला शेतकऱ्यांना आपले अनुभव, स्थानिक ज्ञान आणि शेतीतील नावीन्यपूर्ण प्रयोग मांडण्यासाठी एक व्यासपीठ उपलब्ध करून देण्यात आले. तसेच पारंपरिक पिकांचे पुनरुज्जीवन, पोषणसुरक्षा, जैवविविधता संवर्धन आणि शाश्वत उपजीविका यांमधील परस्परसंबंध अधोरेखित करण्यात आला.
समाज प्रगती सहयोग संस्था मेळघाट परिसरात शाश्वत शेती, नैसर्गिक संसाधन व्यवस्थापन, जलसंधारण, पशुधन विकास, महिला सक्षमीकरण आणि उपजीविका विकासाच्या क्षेत्रात कार्यरत आहे. या उपक्रमाचाच एक भाग म्हणून पारंपरिक बियाण्यांचे संवर्धन आणि पीक विविधीकरणाला चालना देण्यासाठी या महोत्सवाचे आयोजन करण्यात आले.
‘पीक विविधता जोपासूया, समृद्ध शेतकरी, निरोगी समाज आणि सुरक्षित भविष्य घडवूया’ या संदेशासह पारंपरिक बीज महोत्सवातून मेळघाटातील स्थानिक कृषी वारसा जतन करण्याचा आणि महिला शेतकऱ्यांच्या सहभागातून शाश्वत शेतीला बळकटी देण्याचा संकल्प व्यक्त करण्यात आला.
