पत्रकार कैलासराजे घरत खारपाडा पेण.
छत्रपती संभाजी महाराज हे केवळ पराक्रमी योद्धे आणि राज्यकर्ते नव्हते, तर ते विद्वान, साहित्यिक आणि अनेक भाषांचे जाणकार होते.लहानपणापासूनच त्यांना राजकीय, लष्करी आणि साहित्यिक शिक्षण मिळाले. त्यांच्या उपलब्ध साहित्यिक कृती आणि समकालीन उल्लेखांवरून त्यांच्या संस्कृत, मराठी, हिंदी/ब्रजभाषा आणि फारसी भाषांशी परिचय असल्याचे दिसून येते.
संभाजी महाराजांचे शिक्षण त्यांच्या वडिलांच्या म्हणजेच छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या देखरेखीखाली झाले. राजपुत्र म्हणून त्यांना युद्धकलेबरोबरच राज्यकारभार, धर्मशास्त्र, साहित्य आणि विविध भाषांचे ज्ञान मिळणे अपेक्षित होते.
त्यांच्या विद्वत्तेचा सर्वात ठोस पुरावा म्हणजे संस्कृत भाषेतील त्यांचे साहित्यिक लेखन.
संभाजी महाराजांच्या नावाशी ‘बुधभूषणम्’ हा संस्कृत ग्रंथ जोडला जातो. या ग्रंथात राजधर्म, राजनीती, राज्यकारभार आणि राजाच्या कर्तव्यांशी संबंधित विचार आढळतात.
संस्कृतवरील त्यांचे प्रभुत्व केवळ धार्मिक किंवा औपचारिक ज्ञानापुरते मर्यादित नव्हते.
त्यांनी संस्कृतमध्ये काव्यात्मक आणि शास्त्रीय शैलीत लेखन केले, यावरून त्यांच्या उच्च दर्जाच्या संस्कृत शिक्षणाची कल्पना येते. संभाजी महाराजांना मराठी भाषेचेही उत्तम ज्ञान होते.
स्वराज्याचा कारभार मराठी प्रदेशात चालत असल्यामुळे मराठी ही प्रशासन आणि दैनंदिन व्यवहारातील महत्त्वाची भाषा होती. त्यांच्या काळातील पत्रव्यवहार, राजकीय आदेश आणि प्रशासनिक व्यवहारांमध्ये मराठीचा वापर होत असे.
संभाजी महाराजांच्या साहित्यिक व्यक्तिमत्त्वाशी हिंदी किंवा ब्रजभाषेचाही संबंध जोडला जातो. त्यांच्या नावाशी जोडल्या गेलेल्या काही रचनांमध्ये हिंदी/ब्रजभाषेचा प्रभाव दिसतो. मात्र अशा सर्व रचनांचे लेखकत्व आणि त्यांची नेमकी भाषिक ओळख याबाबत इतिहासकारांमध्ये काही मतभेद आहेत. यामुळे संभाजी महाराजांना हिंदी किंवा ब्रजभाषेचे ज्ञान होते असे म्हणताना उपलब्ध पुराव्यांच्या मर्यादा लक्षात घेणे योग्य ठरते.
संभाजी महाराजांचा फारसी भाषेशीही परिचय असण्याची शक्यता आणि त्याचे ऐतिहासिक पुरावे महत्त्वाचे आहेत.
त्या काळात दख्खनच्या राजकारणात फारसी ही मुघल आणि अनेक मुस्लिम दरबारांच्या प्रशासनाची प्रमुख भाषा होती.
मुघलांशी पत्रव्यवहार, तह, राजनैतिक व्यवहार आणि प्रशासकीय कागदपत्रे समजून घेण्यासाठी फारसीचे ज्ञान उपयुक्त होते.
मात्र संभाजी महाराज फारसीमध्ये स्वतंत्रपणे मोठ्या प्रमाणावर साहित्य लिहीत होते, असा दावा करण्यासाठी संस्कृतप्रमाणे ठोस साहित्यिक पुरावा उपलब्ध नाही.
संभाजी महाराजांना अरबी भाषेचेही ज्ञान होते, असा उल्लेख काही लोकप्रिय लिखाणात आढळतो; परंतु त्याबाबत ठोस आणि सर्वमान्य पुरावे मराठी, संस्कृत किंवा फारसीच्या तुलनेत कमी आहेत. त्यामुळे अरबी भाषेबाबत निश्चित विधान करण्यापेक्षा फारसीशी त्यांचा प्रशासकीय आणि राजकीय परिचय अधिक स्पष्ट आहे, असे म्हणणे इतिहासदृष्ट्या सुरक्षित आहे. ( अखंड सेवेचे ठायी तत्पर✍🏻शिवशंभू चरित्र इतिहास अभ्यासक- पत्रकार कैलासराजे घरत..निरंतर)
