​🌑 थरार मध्यरात्रीचा! दाट झाडीत दिसणार ‘उज्वाडी’चा प्रकाश; अनवाणी धावणाऱ्या गड्यांकडे सर्वांचे लक्ष.

कोकणातील आणि विशेषतः गोव्यातील डिचोली (Bicholim) तालुक्यातील साळ या गावचा ‘गडे उत्सव’ हा अत्यंत रहस्यमय आणि थरारक लोकसंस्कृतीचा भाग मानला जातो. हा उत्सव दरवर्षी शिमगोत्सवाच्या (होळीच्या) काळात साजरा केला जातो. विशेष म्हणजे, आज ३ मार्च २०२६ रोजीच या प्रसिद्ध उत्सवाला सुरुवात होत आहे.
​या उत्सवाविषयीची महत्त्वाची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
​१. उत्सवाचे स्वरूप आणि ठिकाण
​ठिकाण: श्री महादेव-भूमिका मंदिर, साळ (डिचोली, गोवा).
​कालावधी: हा उत्सव होळी पौर्णिमेपासून सलग तीन रात्री चालतो.
​सहभाग: गावातील विशिष्ट समाजातील पुरुष (ज्यांना ‘गडे’ म्हणतात) यामध्ये सहभागी होतात. साधारण ४५ ते ६० गडे यात असतात.
​२. पेहराव आणि शिस्त
​गडे पांढरे शुभ्र धोतर आणि कमरेला जाड काळा चामड्याचा पट्टा असा पेहराव करतात.
​ते पूर्णपणे अनवाणी असतात.
​उत्सवापूर्वी काही दिवस हे गडे कडक उपवास आणि ब्रह्मचर्याचे पालन करतात.
​३. प्रमुख विधी आणि रहस्य
​होळीची उभारणी: मंदिरासमोर ६०-६५ फूट उंच आंब्याच्या किंवा कोकमच्या झाडाची ‘होळी’ उभारली जाते.
​उज्वाडी (गूढ प्रकाश): मध्यरात्री गड्यांना जंगलात एक मशाल किंवा प्रकाशाचा झोत दिसतो, ज्याला ‘उज्वाडी’ म्हणतात. असे मानले जाते की हा प्रकाश ‘देवचार’ (गावाचा रक्षक मानला जाणारा देव) दाखवतो.
​गड्यांचे धावणे: हा प्रकाश पाहताच गडे मंत्रमुग्ध होऊन किंवा ‘अंगात आल्यासारखे’ धावू लागतात. ते दाट झाडी-झुडपांतून, काट्याकुट्यांतून अनवाणी धावतात, पण त्यांच्या पायाला साधी ओरखडाही लागत नाही, हे या उत्सवाचे मोठे वैशिष्ट्य आहे.
​लपाछपीचा खेळ: असे मानले जाते की ‘देवचार’ काही गड्यांना जंगलात लपवून ठेवतो. मग इतर गडे त्यांचा शोध घेतात. सापडलेले गडे अनेकदा ताठरलेले किंवा बेशुद्ध अवस्थेत असतात, त्यांना मंत्रोच्चार आणि पवित्र तीर्थ टाकून शुद्धीवर आणले जाते.
​४. स्मशान विधी (तिसरी रात्र)
​उत्सवाच्या शेवटच्या रात्री गडे स्मशानात जातात. तेथून ते अस्थी किंवा जळके लाकूड (प्रतीकात्मक स्वरूपात) घेऊन मांड (पवित्र जागा) वर येतात आणि काही विधींनंतर ते पुन्हा तिथेच नेऊन ठेवतात.
​५. ‘नमन’ आणि संगीत
​उत्सव सुरू असताना ढोल-ताशांचा गजर आणि ‘नमन’ (लोकगीते) गायली जातात. ग्रामस्थांच्या मते, हे संगीत आणि नमन रात्रभर थांबता कामा नये; संगीत थांबले तर गडे जंगलात रस्ता चुकण्याची किंवा हरवण्याची भीती असते.
​टीप: हा उत्सव पाहण्यासाठी महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटक राज्यातून हजारो भाविक साळमध्ये येतात. हा केवळ एक खेळ नसून ती साळ ग्रामस्थांची आपल्या ग्रामदैवतेवरील आणि रक्षकांवरील अतूट श्रद्धा आहे.