काही माणसे जातात आणि त्यांच्या जाण्याने एक व्यक्ती नाही, तर एक आवाज हरपतो. नाना पाटेकर हे असेच व्यक्तिमत्त्व. पडद्यावर त्यांनी असंख्य भूमिका केल्या; पण पडद्याबाहेर त्यांनी निभावलेली भूमिका अधिक महत्त्वाची होती—सामान्य माणसाच्या बाजूने उभे राहण्याची.
नाना उत्तम अभिनेते होते, यात वाद नाही. ‘क्रांतिवीर’, ‘प्रहार’, ‘परिंदा’, ‘नटसम्राट’ अशा भूमिका त्यांच्या अभिनयाची उंची सांगतात. पण नानांचे मोठेपण पुरस्कारांत नव्हते. ते होते त्यांच्या शब्दांत, त्यांच्या अस्वस्थतेत आणि अन्याय दिसला की व्यक्त होण्याच्या धाडसात.
त्यांची भाषा साधी होती. अलंकारिक नव्हती. म्हणूनच ती थेट मनात उतरत असे. सत्तेत कोण आहे, पक्ष कोणता आहे, यापेक्षा सामान्य माणसाच्या आयुष्यात काय बदलले? हा त्यांचा मूलभूत प्रश्न होता. शेतकरी आत्महत्या करतो, तरुण बेरोजगार आहे, गरीब माणूस जगण्यासाठी धडपडतो आहे—या प्रश्नांकडे ते केवळ प्रेक्षक म्हणून पाहत नव्हते.
शेतकऱ्यांच्या प्रश्नावर त्यांनी मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत केलेले काम आणि ‘नाम फाऊंडेशन’च्या माध्यमातून उभा केलेला मदतीचा हात हे त्यांच्या सामाजिक जाणीवेचे उदाहरण आहे. समाजसेवा हा प्रसिद्धीचा कार्यक्रम नसून जबाबदारी आहे, याची जाणीव त्यांच्या कृतीतून दिसली.
नानांचा राग अनेकदा तीव्र होता. पण तो वैयक्तिक नव्हता. तो व्यवस्थेच्या असंवेदनशीलतेविरुद्ध होता. सत्ताधाऱ्यांना प्रश्न विचारताना त्यांनी शब्दांची भीती बाळगली नाही. त्यामुळेच अनेकदा ते बोलले की, ‘हे तर आपल्या मनातलेच बोलले,’ अशी सामान्य माणसाची भावना होत असे.
आज प्रत्येकाच्या हातात व्यक्त होण्याची साधने आहेत; पण प्रश्न विचारण्याचे धैर्य कमी होत चालले आहे. अशा वेळी नानांची आठवण अधिक महत्त्वाची ठरते. कारण त्यांनी आपल्याला केवळ अभिनय दिला नाही; त्यांनी अस्वस्थ राहण्याची आणि प्रश्न विचारण्याची सवय दिली.
नानांना खरी श्रद्धांजली त्यांच्या संवादांचे कौतुक करण्यात नाही. ती आहे—शेतकऱ्याच्या दुःखाकडे डोळसपणे पाहण्यात, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यात आणि सत्तेला आवश्यक तेव्हा कठोर प्रश्न विचारण्यात.
नाना गेले, तरी एक प्रश्न मागे ठेवून गेले—
सामान्य माणसाचे काय?
जोपर्यंत हा प्रश्न जिवंत आहे, तोपर्यंत नानांचा आवाजही जिवंत राहील.
— शशिकांत सोनवणे, उल्हासनगर, जिल्हा ठाणे, महाराष्ट्र – 421003
