महात्मा जोतिबा फुले (११ एप्रिल १८२७ – २८ नोव्हेंबर १८९०) हे महाराष्ट्रातील थोर समाजसुधारक, विचारवंत आणि क्रांतिकारी कार्यकर्ते होते, ज्यांनी स्त्री शिक्षण, अस्पृश्यता निर्मूलन आणि शेतकरी हक्कांसाठी आयुष्य वेचले. १८४८ मध्ये पुण्यात पहिली मुलींची शाळा सुरू करून त्यांनी स्त्री शिक्षणाची पायाभरणी केली [६]. २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी त्यांनी ‘सत्यशोधक समाजा’ची स्थापना केली [२].
महात्मा जोतिबा फुले यांचे जीवन परिचय:
जन्म आणि बालपण: जोतिराव गोविंदराव फुले यांचा जन्म ११ एप्रिल १८२७ रोजी पुणे येथे एका माळी समाजात झाला [३, ४]. त्यांचे मूळ गाव सातारा जिल्ह्यातील कटगुण होते, परंतु त्यांचे पूर्वज पुण्यात स्थायिक झाले होते [३].
शिक्षण: प्राथमिक शिक्षण पुण्यात घेतल्यानंतर, काही काळ शिक्षण थांबले होते, मात्र नंतर त्यांनी ख्रिश्चन मिशनरी शाळेत इंग्रजी शिक्षण पूर्ण केले [३].
सामाजिक कार्याची सुरुवात: स्त्री आणि अस्पृश्य समजल्या जाणाऱ्या लोकांच्या दयनीय अवस्थेमुळे त्यांनी समाजसुधारणेचे काम हाती घेतले.
स्त्री शिक्षण: आपली पत्नी सावित्रीबाई फुले यांना शिकवून, त्यांनी १८४८ मध्ये भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली [६, ११].
सत्यशोधक समाज: २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी, सर्वसामान्यांना जातीभेदातून मुक्त करण्यासाठी ‘सत्यशोधक समाजा’ची स्थापना केली [२].
प्रमुख कार्य: विधवा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन, बालविवाहास विरोध, अस्पृश्यता निवारण आणि शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांसाठी लढा दिला [५, ७].
ग्रंथसंपदा: त्यांनी ‘गुलामगिरी’, ‘शेतकऱ्याचा आसूड’, ‘सार्वजनिक सत्यधर्म’ यांसारखे महत्त्वपूर्ण ग्रंथ लिहिले [५].
महात्मा पदवी: त्यांच्या सामाजिक कार्याची दखल घेऊन, ११ मे १८८८ रोजी मुंबईतील एका सभेत त्यांना ‘महात्मा’ ही पदवी प्रदान करण्यात आली [१].
