प्रतिनिधी :-दरिकांत कोळेकर.
लोकमाता राजमाता पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या अहिल्यानगर जिल्ह्यातील जामखेड तालुक्यातील चौंडी (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील माणकोजी शिंदे हे त्या गावचे पाटील होते. स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. मल्हारराव होळकर पुण्यास जाताना चौंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्यादेवींना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा खंडेराव याची वधू म्हणून आणले.
मल्हारराव होळकरांच्या त्या सून होत. अहिल्यादेवींचे पती खंडेराव होळकर हे इ.स. १७५४ मध्ये कुम्हेरच्या लढाईत धारातीर्थी पडले. त्यांच्या मृत्यूनंतर सासरे मल्हाररावांनी अहिल्याबाईंना सती जाऊ दिले नाही. १२ वर्षांनंतर, मल्हारराव होळकर हेही मृत्यू पावले. त्यानंतर अहिल्याबाई मराठा साम्राज्याच्या माळवा प्रांताचा कारभार बघू लागल्या. त्या लढाईत अहिल्यादेवी स्वतः सैन्याचे नेतृत्व करीत होत्या. पुढे त्यांनी तुकोजीराव होळकर यांची सेनापती म्हणून नेमणूक केली.
इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या “कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट” असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्याबाई यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हणले आहे की ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रीयांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यशलोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिले जाईल.
अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, एवढचं नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखल प्रसिद्ध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत द्वारका, काशी, उज्जैन, नाशिक, पुरी जगन्नाथ मंदिर व परळी वैजनाथ यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. वेरावळ येथील सोमनाथचे गझनीच्या महंमदाने ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. सोमनाथला जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्याबाईंना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती.अहिल्यादेवी होळकर (पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर) या मराठा साम्राज्यातील होळकर घराण्याचे एक अत्यंत कर्तबगार आणि दानशूर मराठा राणी होत्या. त्यांनी १७६७ ते १७९५ या काळात माळवा प्रांतावर (इंदूर आणि महेश्वर) राज्य केले. त्यांना एक आदर्श राज्यकर्ती आणि लोकमाता म्हणून ओळखले जाते。
कुटुंब व विवाह: त्या धनगर (माळी/गडरिया) समाजातील माणकोजी शिंदे यांच्या कन्या होत्या。 त्यांचा विवाह होळकर घराण्याचे संस्थापक मल्हारराव होळकर यांचे सुपुत्र खंडेराव होळकर यांच्याशी झाला。
राज्यकारभार: पतीच्या मृत्यूनंतर आणि सासरे मल्हारराव होळकर यांच्या निधनानंतर, त्यांनी १८ व्या शतकात होळकर घराण्याची धुरा अत्यंत समर्थपणे सांभाळली。
धार्मिक व सामाजिक कार्य: त्यांनी संपूर्ण भारतात अनेक मंदिरे, घाट, धर्मशाळा आणि विहिरी बांधल्या。 वाराणसी (काशी विश्वनाथ), गया, उज्जैन, अयोध्या आणि सोमनाथ येथील मंदिरांचा यामध्ये प्रमुख समावेश आहे。
प्रशासन व न्याय: त्या उत्तम प्रशासक होत्या。 महेश्वर हे त्यांनी आपल्या राज्याची राजधानी बनवले आणि या काळात महेश्वर आणि इंदूर येथे वस्त्रोद्योग आणि इतर व्यापाराला मोठी चालना मिळाली。 त्यांनी नेहमी प्रजाहिताला सर्वोच्च प्राधान्य दिले。
त्यांच्या उत्कृष्ट कार्यामुळे आजही त्यांना आदराने ‘पुण्यश्लोक’ (पवित्र कीर्ती असलेल्या) म्हणून संबोधले जाते。
