ऑनलाइन खरेदीतील ग्राहक फसवणूक चिंताजनक; ‘डार्क पॅटर्न्स’ विरोधात जनजागृती मोहीम राबवणार – सतीश पंच

जालना | प्रतिनिधी

ऑनलाइन खरेदीमध्ये ग्राहकांची दिशाभूल करणाऱ्या आणि आर्थिक फटका देणाऱ्या ‘डार्क पॅटर्न्स’ या फसव्या डिजिटल पद्धतींबाबत गंभीर चिंता व्यक्त करण्यात येत आहे. बाजार संशोधन संस्था ‘डेटम इंटेलिजन्स’ने प्रसिद्ध केलेल्या ‘डार्क पॅटर्न्स इन इंडियाज ऑनलाइन मार्केट्स’ या अहवालानुसार, देशातील ग्राहकांना अशा फसव्या पद्धतींमुळे दरवर्षी तब्बल २५ ते २८ हजार कोटी रुपयांचे नुकसान होत असल्याचा दावा करण्यात आला आहे.

या पार्श्वभूमीवर कॉन्फेडरेशन ऑफ ऑल इंडिया ट्रेडर्स (CAT) चे राज्य उपाध्यक्ष तथा जालना व्यापारी महासंघाचे अध्यक्ष सतीश पंच यांनी चिंता व्यक्त करत ग्राहक आणि व्यापाऱ्यांमध्ये जनजागृती मोहीम राबविण्याची घोषणा केली आहे.

प्रसिद्धीस दिलेल्या पत्रकात त्यांनी म्हटले आहे की, देशातील सुमारे ३० कोटी ४० लाख ऑनलाइन खरेदीदारांपैकी ८८ टक्के ग्राहकांना छुपे शुल्क, सक्तीचे अ‍ॅड-ऑन्स, ड्रिप प्रायसिंग, खोट्या तातडीच्या ऑफर्स आणि सबस्क्रिप्शन ट्रॅप्सचा फटका बसत आहे. या प्रकारांमुळे ग्राहकांना दरमहा सरासरी ७८ ते ८७ रुपयांचे अतिरिक्त आर्थिक नुकसान सहन करावे लागत असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.

अहवालानुसार, ६३ टक्के ग्राहकांना खरेदीच्या अंतिम टप्प्यावर अतिरिक्त शुल्काचा अनुभव येतो. तसेच अभ्यास करण्यात आलेल्या प्लॅटफॉर्म्सपैकी ७३ टक्के प्लॅटफॉर्म ग्राहकांना त्यांच्या इच्छेविरुद्ध निर्णय घेण्यास भाग पाडणाऱ्या यंत्रणा वापरत असल्याचे समोर आले आहे.

सतीश पंच म्हणाले की, ग्राहकांच्या स्पष्ट संमतीशिवाय अतिरिक्त शुल्क आकारणे हा ग्राहक हक्कांचा भंग आहे. स्थानिक व्यापारी ग्राहकांसमोर पारदर्शक व्यवहार करतात, तर अनेक ऑनलाइन कंपन्या ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी आणि नंतर अतिरिक्त शुल्क आकारण्यासाठी विविध डिजिटल क्लृप्त्या वापरत आहेत. यामुळे बाजारपेठेतील निरोगी स्पर्धेलाही बाधा पोहोचत आहे.

त्यांनी सरकारकडे अशा फसव्या पद्धतींवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी अधिक कठोर कायदेशीर यंत्रणा उभारण्याची मागणी केली. तसेच ग्राहकांनी ऑनलाइन व्यवहार करताना अंतिम बिल, अटी व शर्ती आणि अतिरिक्त शुल्क काळजीपूर्वक तपासावे, असे आवाहनही त्यांनी केले.

जनजागृती मोहीम राबविणार

जालना व्यापारी महासंघ आणि ‘कॅट’च्या वतीने लवकरच ग्राहक, व्यापारी आणि नागरिकांमध्ये ‘डार्क पॅटर्न्स’विरोधात व्यापक जनजागृती मोहीम राबविण्यात येणार आहे. या मोहिमेद्वारे ऑनलाइन खरेदीदरम्यान होणाऱ्या फसवणुकीबाबत नागरिकांना माहिती देऊन सावध केले जाणार असल्याचे सतीश पंच यांनी स्पष्ट केले.

अहवालातील महत्त्वाचे निष्कर्ष

• देशातील ८८% ऑनलाइन ग्राहकांना छुप्या शुल्काचा फटका.
• ६३% ग्राहकांना अंतिम पेमेंटवेळी अतिरिक्त शुल्काचा अनुभव.
• ७३% ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म ग्राहकांवर सक्तीचे निर्णय लादतात.
• ग्राहकांना दरवर्षी अंदाजे २५ ते २८ हजार कोटी रुपयांचे नुकसान.
• ई-कॉमर्स, क्विक कॉमर्स आणि ऑनलाइन ट्रॅव्हल क्षेत्रातील १२ प्रमुख प्लॅटफॉर्म्सचा अभ्यास.

वाढत्या डिजिटल व्यवहारांच्या युगात ग्राहकांनी अधिक जागरूक राहणे आणि प्रत्येक ऑनलाइन व्यवहार काळजीपूर्वक तपासणे आवश्यक असल्याचे मत सतीश पंच यांनी व्यक्त केले.